Zdjęcie: Stanisław Ciok, opublikowane za zgodą Redakcji Kosmosu

Profesor Jerzy Andrzej Chmurzyński 1929-2019

Ze smutkiem zawiadamiamy, że w dniu 1 lipca 2019 odszedł od nas na zawsze prof. dr hab. Jerzy Andrzej Chmurzyński, etolog i filozof, ojciec polskiej etologii.

Prof. Chmurzyński prawie całe swoje życie zawodowe związał z Instytutem Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Warszawie. Uważał się za ucznia dwóch wybitnych uczonych: profesora Jana Bohdana Dembowskiego z Zakładu Biologii Instytutu Nenckiego oraz profesora Romana Józefa Wojtusiaka z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Jego ciekawość świata była nienasycona. Był entomologiem i etologiem rozkochanym zwłaszcza w badaniach terenowych. Ulubionym obiektem jego badań była samotna żądłówka wardzanka, Bembix rostrata; o badaniach tych pięknie opowiada m. in. film dokumentalny z r. 1957 „Jest taka osa”. Był też jednym ze światowych pionierów poszukiwania biologicznych korzeni wrażliwości estetycznej. Analizował też inne podobieństwa i różnice pomiędzy człowiekiem i zwierzętami i zajmował się etycznymi aspektami prowadzenia badań behawioralnych. W licznych artykułach z pogranicza biologii i filozofii poruszał, między innymi, kwestię dichotomii Dobro-Zło, Prawda-Fałsz i Piękno-Brzydota, a także rozważał kwestię czasu w procesach biologicznych i w kulturze. Niektóre aspekty twórczości J. A. Chmurzyńskiego z pogranicza etologii i filozofii stały się przedmiotem doktoratu z filozofii zatytułowanego „Etologiczne aspekty kształtowania wartości w ujęciu Jerzego Chmurzyńskiego” (ks. Tomasz Perz, 2016).

Prof. Chmurzyński przez wiele lat działał w Radzie Naukowej Instytutu Nenckiego PAN (był przez szereg lat jej sekretarzem, a także wiceprzewodniczącym) oraz w Radzie Naukowej Instytutu Zoologii PAN. Był też wieloletnim członkiem Komitetu Biologii Ewolucyjnej i Teoretycznej PAN i Komitetu Zoologii PAN, a także wiceprzewodniczącym Multidyscyplinarnego Zespołu Uniwersytetu Warszawskiego i Państwowego Muzeum Archeologicznego do badań nad Osobliwością Gatunkową Człowieka.

Prof. Chmurzyński był wspaniałym wykładowcą akademickim i współautorem słynnego, wciąż jeszcze będącego w użyciu akademickiego podręcznika nauk behawioralnych, na którym wychowały się już całe pokolenia studentów i miłośników tych nauk [B. Sadowski i J. A. Chmurzyński (1989) Biologiczne mechanizmy zachowania, PWN Warszawa]. Był erudytą chętnie dzielącym się swoją encyklopedyczną wiedzą na temat etologii i wielu innych zagadnień. Przez wiele lat tworzył niezwykły, wyczerpujący „Słownik encyklopedyczny biologii zachowania się i pojęć pokrewnych”, dostępny na serwerze Instytutu Nenckiego. Brał też udział w licznych audycjach radiowych i telewizyjnych.

Jeszcze w młodości prof. Chmurzyński zainicjował powstanie kultowych seminariów etologicznych, które odbywają się w Instytucie Nenckiego już od 1966 r., a więc już od ponad pół wieku. Był też jednym z inicjatorów powstania i pierwszym Prezesem Polskiego Towarzystwa Etologicznego (PTEtol.). Był też przedstawicielem Polski w Międzynarodowym Komitecie Etologicznym (1975-1985), a następnie przedstawicielem krajów Europy Wschodniej (bez ZSRR) w Międzynarodowej Radzie Etologicznej (1985-1989).

Pasje prof. Chmurzyńskiego nie ograniczały się do jego działalności naukowej. Kochał muzykę klasyczną, sam komponował i grał na pianinie. Malował też farbami olejnymi piękne pejzaże. Fascynowała go astronomia, lubił też starszą literaturę S-F i wycieczki rowerowe, a w młodości żeglarstwo. Przede wszystkim zaś był wyjątkowo ciepłym, bezinteresownym człowiekiem, życzliwym ludziom,  powszechnie lubianym i kochanym. Będzie dla nas nadal autorytetem i przewodnikiem, a jego zasługi dla rozwoju polskiej etologii i innych nauk behawioralnych pozostaną w naszej wdzięcznej pamięci.

Uroczystości żałobne Profesora Jerzego Andrzeja Chmurzyńskiego odbędą się na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (Stare Powązki)  w dniu 10 lipca 2019. Nabożeństwo żałobne w kościele pod wezwaniem Św. Karola Boromeusza (ul. Powązkowska 14) rozpocznie się o godz. 11.00, a po jego zakończeniu nastąpi odprowadzenie Zmarłego do grobu rodzinnego na miejscowym cmentarzu.

Ewa J. Godzińska
Uczennica Profesora Chmurzyńskiego

Zdjecie: Stanisław Ciok, opublikowane za zgodą Redakcji czasopisma „Kosmos”